ميرزا آقا خان كرمانى يكى ديگر از متفكران نامدار اين دوره ميرزا آقا خان كرمانى است . اين مرد نيز مانند فتحعلى آخوندزاده علمى و منطقى فكر مىكرد و با تعبد و تقليد مخالف بود ، مىگويد : « . . . تنها افتخار به اين مىكنم كه بعد از شنيدن اقوال متشتته و مخالطه با اقوام مختلفه و مطالعهء كتب و آثار بسيار ، بدون محاكمه و امعان‌نظر ، صرف تقليد و بو الهوسى را به كار نبستم و زمام عقل را به دست اين و آن ندادم ، بلكه با پاى خود راه رفتم و با چشم خود نظر كردم و همه‌جا فكر خود را مقوم و عقل خويش را منور ساختم و مها امكن رفع خرافات و طامات از خود نمودم . . . اول كارى كه براى هر نفس واجب است ، اين است كه در هر ديانت و مذهب كه بود ، فورا در آن شك كند و دليل و برهان قاطع طلب كند . . . » « 138 » بنيان انديشه‌هاى فلسفى ميرزا آقا خان بر اصالت عقل و اصالت تجربه بنا شده است . در كارگاه هستى و تمام امور جهان ، رابطهء علت و معلول را مىشناسد . مىگويد : « مقوم و ميزان آدمى عقل است و عقل حاكم هر چيزى است . » از نظريات جالب سياسى او يكى اين است كه وى « نظريهء معروف منتسكيو را كه مىگويد : « هر ملت شايستهء نوع حكومتى است كه دارد » امرى مطلق و كلى نمىداند ، و معتقد است كه نحوهء عمل زمامداران و سياستمداران نيز در رشد ملى نقشى عظيم دارد . اگر زمامداران كشورى در كار تعليم و تربيت ملتى تعلل ورزند ، و به مردم اجازهء بحث و انتقاد ندهند ، مسلما چنين جامعه‌اى به طرف رشد و تكامل و حكومت ملى نخواهد رفت . ديگر از انديشه‌هاى مترقى اين مرد ، انتقاد به اصل تبديل قوانين در سير زمان است . به نظر او مدنيت دائما در راه ترقى پيش مىرود و منافع و نيازمنديهاى هيأت اجتماع تحول مىپذيرد ؛ لاجرم تبديل و تغيير قوانين كه تابع آن تحولات خواهد بود ، امرى است طبيعى . در مقايسهء قوانين موضوعهء عقلى با احكام ربانى ، رأى ارباب تعقل را مىپسندد و خرد آدمى را معيار درست و كافى مىداند . . . و مىگويد علم به مراتب اشرف از اعتقاد است و فهميدن بهتر از باور كردن است . » « 139 » به نظر وى ، محيط طبيعى و جغرافيايى ، وراثت ، خانواده ، طرز حكومت ، و دين در خلق‌وخوى ملى تأثيرى عميق دارد . ميرزا آقا خان طرفدار جدى بحث و انتقاد بود ؛ مىگفت : « دماغى كه لطمهء اعتراضات را نبيند ، درست فكر نتواند كرد ؛ و عقلى كه صدمهء ايراد و انكار را تحمل نكند معتدل حكم ننمايد . . . و بر نهج منطق حرف نزند . » « 140 » به‌نظر او در برخورد عقايد و افكار با هم و اديان و مذاهب با يكديگر راه سلامت تنها در آيين مدارا و آسان‌گيرى است و همان است كه آدميان را به دين انسانيت و نوع‌دوستى رهنمونى مىكند . ميرزا آقا خان براى روشنفكران و نويسندگان مسؤوليت مدنى قائل بود ، « نسبت به

--> ( 138 ) . همان ، ص 182 به بعد . ( 139 ) . فريدون آدميت ، انديشه‌هاى ميرزا آقا خان كرمانى ، ص 66 به بعد . ( 140 ) . همان ، ص 113 .